Bài này dựa trên số liệu điều tra ban đầu của Chương trình RHIYA1 (Chương trình sáng kiến sức khoẻ sinh sản cho thanh niên Châu á) tại Việt Nam do Cộng đồng châu Âu (EC) và Quỹ Dân số Liên hợp quốc tài trợ.  Mục tiêu của điều tra này là đánh giá thực trạng về nhận thức, thái độ và thực hành của thanh thiếu niên từ 10 đến 24 tuổi cùng với thái độ của cha mẹ các em về vấn đề cơ bản liên quan đến sức khoẻ sinh sản của thanh thiếu niên tại những vùng có kế hoạch can thiệp của chương trình RHIYA tại Việt Nam. Đối tượng điều tra của cuộc điều tra này là: 306 thiếu niên nhóm 10-14 tuổi ở khu vực thành thị và 1390 thanh niên nhóm tuổi 15-24 tuổi ở các thành thị và nông thôn. Cuộc điều tra này do Trung tâm Dân số trường Đại học Kinh tế Quốc dân Hà nội tiến hành vào tháng 7 năm 2004 trên 11 tỉnh thành phố là : Điện Biên, Hoà Bình, Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, Quảng Trị, Thừa thiên Huế, Đà Nẵng , Phú Yên, Khánh Hoà, Thành phố Hồ Chí Minh.

Kết quả đề cập đến khả năng tiếp cận dịch vụ KHHGĐ và các biện pháp tránh thai (BPTT) của thanh thiếu niên thông qua các thông tin phản ánh hiểu biết của thanh thiếu niên về nơi có thể mua, nhận các BPTT, nguyện vọng sử dụng các BPTT trong tương lai và hiểu biết về cách sử dụng các biện pháp tránh thai của thanh thiếu niên tại các địa bàn khảo sát hiện nay.

 

1. Hiểu biết về nguồn cung cấp các BPTT

Tỷ lệ thanh thiếu niên biết về nơi mua (nhận) các BPTT tương đối cao (80,4% trong số 1199 đối tượng trả lời phỏng vấn), trong đó tỷ lệ nữ biết về nơi mua (nhận) các BPTT cao hơn nam. Tỷ lệ này tăng lên khi độ tuổi tăng lên. Nếu chỉ có 73% trong số 373 thanh niên nam và 76% trong 378 thanh niên nữ ở độ tuổi 15-19 biết được nơi bán (cấp phát) các BPTT, thì tỷ lệ này đã tăng lên 88,9 % nam và 89,7% nữ ở độ tuổi 20-24.

Tỷ lệ thanh thiếu niên biết nơi nhận hoặc mua các BPTT tăng lên khi trình độ học vấn tăng lên. Nếu chỉ có 25% thanh thiếu niên tốt nghiệp tiểu học biết được nơi mua hoặc nhận BPTT, thì tỷ lệ này đạt gần 90% đối với những người đã tốt nghiệp phổ thông trung học.

Nơi được thanh thiếu niên nhắc đến như một địa điểm cung cấp các BPTT nhiều nhất là Trung tâm y tế (63,9%); Hiệu thuốc (62,9%) và Bệnh viện/Phòng khám (56,5%). Tỷ lệ thanh thiếu niên biết Hội KHHGĐ là nơi cung cấp các BPTT tương đối thấp (29,1%). (xem bảng 1 dưới đây).

 

Bảng 1: Tỷ lệ thanh thiếu niên biết nguồn cung cấp các BPTT theo nhóm tuổi và giới tính (%)

 

 

Tỷ lệ thanh thiếu niên cho rằng mình có thể nhận các BPTT qua bạn bè cũng rất thấp (chỉ có 4,5%). Kết quả của cuộc điều tra này rất phù hợp với cuộc điều tra ban đầu về tình hình cung cấp và sử dụng các dịch vụ SKSS tại 12 tỉnh do UNFPA tài trợ tiến hành năm 2003. Theo đó, “hơn 2/3 số người được hỏi nói rằng trạm y tế xã là nơi bao cao su và thuốc viên tránh thai được bán và phân phối. Hơn một nửa đề cập đến hiệu thuốc như 1 nguồn cung cấp. Đồng thời có hơn 1/3 nói rằng bao cao su và thuốc viên được phân phối bởi cộng tác viên dân số và cán bộ y tế thôn bản. Chỉ có một số rất nhỏ nói đến những nguồn cung cấp khác như là dịch vụ y tế tư nhân và bạn bè”.

Kết quả điều tra cho thấy không có sự khác biệt rõ rệt theo độ tuổi trong hiểu biết về nơi cung cấp các BPTT, nhưng sự khác biệt về giới tính lại được thể hiện rất rõ. Nam thanh thiếu niên thường kể nhiều đến hiệu thuốc, trong khi nữ thanh thiếu niên lại nhắc nhiều đến bệnh viện/phòng khám; trung tâm y tế và hội kế hoạch hoá gia đình.

Nhận xét chung: Hiệu thuốc, trung tâm y tế và bệnh viện, phòng khám là nơi cung cấp các BPTT được thanh thiếu niên biết đến nhiều nhất.

2. Hiểu biết về cách sử dụng các biện pháp tránh thai

a. Các biện pháp dự định sử dụng nếu muốn tránh thai khi quan hệ tình dục

Kết quả điều tra chỉ ra BPTT được thanh thiếu niên nhắc đến nhiều nhất là bao cao su (65,8% thanh thiếu niên trả lời nếu sử dụng BPTT thì sẽ dùng bao cao su), trong đó tỷ lệ nam thanh niên nói rằng sẽ dùng bao cao su là 75,3%, cao gấp 1,5 lần so với với nữ (56,4%). Trong nhóm tuổi 20-24, tỷ lệ trả lời nếu sử dụng biện pháp tránh thai thì sẽ sử dụng bao cao su cao hơn độ tuổi 15-19 (số liệu tương ứng của nhóm 20-24 là 81,8% nam và 60,5% nữ so với nhóm 15-19 là 71,3% nam và 54% nữ). BPTT được thanh thiếu niên nhắc nhiều thứ hai sau bao cao su là viên uống tránh thai (36,6%). Có tới 48,4% nữ thanh niên nói rằng mình sẽ sử dụng viên tránh thai, có 24,7% nam nói rằng vợ/bạn tình sẽ sử dụng viên tránh thai. BPTT thứ ba được thanh thiếu niên nhắc đến với tỷ lệ 16,1% là đặt vòng tránh thai,  không có sự khác biệt theo độ tuổi về tỷ lệ thanh thiếu niên ưa thích áp dụng biện pháp này. Tuy nhiên, tỷ lệ nữ thanh niên dự định sử dung biện pháp này cao gấp hai lần nam thanh niên cho rằng vợ/bạn tình của mình trong tương lai sẽ sử dụng.

Cần chú ý rằng tỷ lệ thanh thiếu niên không biết là mình sẽ sử dụng BPTT nào nếu muốn tránh thai cũng cao (19,43%). Tỷ lệ này ở nhóm tuổi 15-19 cao hơn ở nhóm 20-24. Có lẽ điều này liên quan đến mức độ trải nghiệm cuộc sống và mức độ quan hệ tình dục ở lứa tuổi này còn thấp.

 

b. Hiểu biết về cách sử dụng biện pháp tránh thai ưa thích.

Như đã phân tích ở trên, tỷ lệ thanh niên dự định dùng bao cao su trong tương lai rất cao (65,9% trong tổng số đối tượng trả lời phỏng vấn). Nhưng kết quả điều tra cho thấy rằng trong số các em dự định sử dụng bao cao su trong tương lai có gần một nửa số thanh thiếu niên muốn dùng bao cao su mà chưa biết cách dùng (45,4%). Tỷ lệ này giảm dần theo độ tuổi. Nếu nhóm nam giới 15-19 là 50,8% thì đến nhón tuổi 20-24, chỉ còn là 28,8%. Tỷ lệ nam giới cho rằng mình muốn dùng bao cao su nhưng không biết dùng thấp hơn nữ. Nếu tỷ lệ này ở nam giới nhóm tuổi 15-24 là 41,8%, thì ở nữ giới cùng nhóm tuổi là 50,3%. Dường như kết quả này phù hợp với thông tin đã nêu trên: Tỷ lệ các em nữ muốn sử dụng bao cao su trong tương lai thấp. Có lẽ vì tỷ lệ em gái biết cách sử dụng bao cao su cũng thấp hơn em trai. Đối với viên tránh thai, 36,7% số đối tượng trả lời phỏng vấn cho biết sẽ dự định dùng viên uống tránh thai trong tương lai. Nhưng tỷ lệ người cho biết muốn dùng mà không biết cách dùng là 42,6%, trong đó tỷ lệ nữ cho rằng mình không biết dùng viên tránh thai cao hơn tỷ lệ nam cho rằng bạn tình của mình không biết dùng viên tránh thai (46,7% ở nữ so với 34,5% ở nam).

Kết quả điều tra cho thấy không có mối liên hệ rõ rệt giữa trình độ học vấn và tỷ lệ thanh thiếu niên muốn sử dụng BPTT mà không biết dùng. Từ kết quả điều tra có thể rút ra kết luận rằng: tỷ lệ thanh thiếu niên muốn sử dụng bao cao su cao hơn viên tránh thai, đồng thời tỷ lệ thanh thiếu niên muốn dùng bao cao su nhưng không biết cách sử dụng cũng cao hơn tỷ lệ thanh thiếu niên muốn dùng viên tránh thai mà không biết cách. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng: tỷ lệ người muốn dùng thuốc tránh thai và bao cao su nhưng chưa biết cách sử dụng tương đối cao là một vấn đề cần quan tâm trong công tác chăm sóc sức khoẻ sinh sản cho thanh thiếu niên.

3. Khó khăn và thuận lợi của việc tiếp cận dịch vụ tránh thai

Nếu như năm 1997 “các dịch vụ tránh thai chỉ nhằm vào các cặp vợ chồng trong chương trình KHHGĐ quốc gia và không sẵn có cho thanh niên chưa lập gia đình, thậm chí các hiệu thuốc nói rằng họ ngần ngại khi bán cho thanh niên” (Bộ y tế, 1997)<!--[if !supportFootnotes]-->[2]<!--[endif]--> thì đến năm 2004, hoạt động của các dịch vụ tránh thai cho  thanh thiếu niên có dễ tiếp cận hơn không? Câu trả lời nằm trong bảng dưới đây:

 

Bảng 2: Ý kiến đánh giá của thanh thiếu niên về mức độ thuận lợi hay khó khăn khi muốn nhận và sử dụng một BPTT, theo độ tuổi và giới tính (%)

 

Kết luận: Hiểu biết của thanh thiếu niên về nơi cung cấp các BPTT rất cao. Mặc dù tỷ lệ đối tượng hiểu biết về nơi cung cấp BPTT rất cao, vẫn còn tới 40% thanh thiếu niên cho là việc nhận thông tin về các biện pháp tránh thai là khó và rất khó. Các BPTT được thanh thiếu niên dự định sử dụng nhiều trong tương lai là: Bao cao su và viên uống tránh thai. Tuy nhiên, tỷ lệ đối tượng không biết cách sử dụng biện pháp này lại rất cao (chiếm khoảng 50% số người dự định sử dụng mỗi biện pháp). Tuy đây mới là kết quả điều tra trên một số địa bàn hẹp, nhưng điều này cũng đặt ra yêu cầu phải tuyên truyền sâu rộng hơn nữa cho thanh thiếu niên về cách sử dụng, tác dụng, tác dụng phụ và nơi cung cấp các BPTT để các em có kiến thức thực hiện quyền tự do lựa chọn của mình.

 

Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Thiềng